Tenthredinidae
De mijnen van Tenthredinidae zijn midddelgrote tot grote blaasmijnen, zonder begingang. Ze zijn in principe bovenzijdig, maar het laagje parenchym onder de mijn is vaak zo dun -en verdroogt ook- dat de mijnen voldiep schijnen.
Tenthredinidae mines are medium-sized to large blotch mines without in initial corridor. In principle they are upper-surface, but the layer of parenchyma that is left below the mine is so thin -and also dries out quickly- that the mines appear full-depth.
Scolioneura betuleti, binnenzijde van eenn vers gedeelte van de mijn: er is een laagje cellen, of celresten blijven staan.
Scolioneura betuleti, inner surface of a fresh part of the mine: a layer of cells, or cell remains, has been left behind.
Traditoneel wordt veel waarde gehecht aan de plaats waar de mijn begint (nabij de bladrand of bij de hoofdnerf) en of de frass al dan geconcentreerd is in het begin van de mijn. Het laatste kenmerk laat ons nog wel eens in de steek. Als er nog larven in de mijn zitten bieden die vaak goede additionele kenmerken (Altenhofer, 1980a; Lorenz & Kraus, 1957a; Smith, 1971a).
Opvallend is dat bij alle soorten de larven op hun rug in de mijn liggen (met uitzondering van Pseudodineura, die mineert op Ranunculus).
De vele soorten niet-minerende Tenthredinidae zijn tamelijk polyfaag, maar de minerende soorten zijn juist opmerkelijk strikt monofaag (Altenhofer, 1980a, b; Liston, 1993b). In het algemeen overwinteren ze als pop (Altenhofer, 1980b).
De larven van de minerende soorten zijn sterk aangepast aan hun levenswijze, onder meer door een min of meer sterke verkorting van de borstpoten en reductie van de buikpoten, en doordat de kop beitelvormig is afgeplat, met naar voren gerichte monddelen. Ze behoren alle tot de onderfamilie Heterarthrinae. Er is één uitzondering, het zojuist genoemde geslacht Pseudodineura, dat in de ondefamilie Nematinae hoort. Dit is veel minder sterk aangepast, met een bolle kop en naar beneden gerichte monddelen (Altenhofer, 1980a, Leppänen e.a., 2012a, Smith, 1987a).
Voor de nomenclatuur, en als bron omtrent het voorkomen van een soort in Nederland, is veel gebruik gemaakt van de naamlijst door van Ooststroom (1976a).
Traditionally much emphasis is put on the oviposition site (near the leaf margin or in the centre of the leaf) and whether the frass in concentrated in the first part of the mine. The last character is not really reliable. If a larva still is present, this enables a much more secure identification (Altenhofer, 1980a; Lorenz & Kraus, 1957a; Smith, 1971a).
Interestingly, all species lie on their back in the mine (with exception of Pseudodineura, a Ranunculus miner).
The many non-mining Tenthredinidae are fairly polyphagous, but contrariwise the leafmining species are extremely strict monophagous (Altenhofer, 1980a, b; Liston, 1993b). Most species hibernate as pupa (Altenhofer, 1980b).
The larvae of the mining species are strongly adapted to their way of life, among other things in the more or less strong reduction of the thoracal feet and prolegs, and the extreme flattening of the head that has become chisel-shaped, with the mourthparts projecting anteriorly. They all belong to the subfamily Heterarthrinae. There is one exception, viz. the genus Pseudodineura, just mentioned. This is much less well adapted, with a globular head and mouthparts working downwards; this genus belongs in the subfamily Nematinae ((Altenhofer, 1980a, Leppänen ao, 2012a, Smith, 1987a).
As source for the occurrence of a species in the Netherlands much use has been made of the checklist by van Ooststroom (1976a).
larven
Vrijlevende bladwesp-larven lijken sterk op die van Lepidoptera, worden daarom vaak bastaardrupsen genoemd. De gelijkenis hangt onder meer samen met het feit dat larven van beide groepen buikpoten bezitten. Bastaardrupsen hebben altijd tenminste een paar buikpoten op het tweede achterlijfssegment, echte rupsen nooit. De meest voorkomende rangschikking bij bladwespen is buikpoten op segmenten 2-8, en 10: 8 paar, terwijl bij Lepidoptera nooit meer dan 5 paar optreedt. Maar omdat poten en buikpoten bij minerende larven van beide groepen in wisselende mate gereduceerd zijn is dat niet altijd een bruikbaar verschilkenmerk.
Bastaardrupsen hebben aan weerszijde van de kop slechts één stemma (puntoogje), echte rupsen hebben bijna altijd een groepje van 6 puntoogjes (Chevin, 1998a; Stehr, 1987a).
Binnen de Tenthredinidae zijn de larven die mineren gekenmerkt door een sterk afgeplattte kop (behalve bij Endophytus en Pseudodineura, die nogal apart staan en niet zo perfect aan het minerende leven lijken aangepast) en doordat de sternieten, in elk geval van het borststuk, maar ook vaak een of meer van het achterlijf een donkere vlek hebben.
larvae
Free-living sawfly larvae bear a close resemblance to Lepidoptera larvae, and both are often called caterpillars indiscriminately. Part of the resemblance comes from the common possession of prolegs (abdominal feet). In sawfly larvae abdominal segment 2 has prolegs, in Lepidoptera larvae never. The most common arrangement in sawflies is prolegs on segmens 2-8 and 10: 8 pairs in total; Lepidoptera larvae never have more than 5 pairs. However, both in mining Lepidoptera and in mining sawflies the prolegs (and feet) may be more or less reduced, making this distinction unpractical in many cases.
Sawfly larvae have but one stemma (eye-facet) in in each eye; most Lepidoptera larvae have a group of 6 (Chevin, 1998a; Stehr, 1987a).
Within the Tenthredinidae the mining larvae are characterised by a strongly, almost chisel-like, head, except in Endophytus and Pseudodineura, tweo genera that stand apart in the family, and do not seem to be yet fully adapted to the mining way of life. Another character is that the sternites of at least the thorax, but often also one or more abdominal segments, bear a dark spot.
Potania collacteana: één puntoogje
Potania collacteana: a single stemma
prepupa
Het laatste larvestadium, de zogenaamde prepupa, wijkt sterk af van de voorgaande stadia: er zijn verschillen in de vorm van de mandibels, en vooral is de prepupa meestal geheel wit of beenkleurig. In dit stadium wordt niet meer gegeten en is de larve opvallend sloom. Prepupae van verschillende soorten lijken sterk op elkaar; de tabel hieronder is voor prepupae onbruikbaar.
prepupa
The last larval instar, the so-called prepupa, strongly differs from the preceding ones. The shape of the mandibles has changed (prepupae do not feed any more), but more conspicuously, the larva now is bone-coloured, and strikingly sluggish. Prepupae of different species look very much similar; the key below cannot be used for them.
tabel voor de geslachten
key to the genera
1a kop bol, mond naar beneden gericht; op Ranunculaceae => 2
1b kop sterk afgeplat, mond naar voren gericht; op andere planten => 3
1a head globular, mouth directed downwards; on Ranunculaceae => 2
1b head strongly flattend, mouth directed anteriorly; on other plant groups => 3
2a op Anemone nemorosa: Endophytus
2b op andere Ranunculaceae: Pseudodineura
2a on Anemone nemorosa: Endophytus
2b on other Ranunculaceae: Pseudodineura
3a pro- meso- en metanotum elk met 2 paar zwarte dwarslijnen: Hinatara
3b thorax van boven niet zo bont => 4
3a pro- meso- and metanotum each with 2 pairs of black transverse lines: Hinatara
3b thorax dorsally not that strongly ornated => 4
4a buikpoten ontbreken; poten kort, tweeledig; basis (coxa) met drie kleine stekeltjes: Profenusa
4b buikpoten aanwezig; poten variabel, basis anders bestekeld => 5
4a prolegs missing; feet short, 2-segmented; their base (coxa) with 3 small spines: Profenusa
4b prolegs present; feet variably, coxa different => 5
5a naschuivers afwezig => 6
5b naschuivers aanwezig, stijf tegen elkaar aan gelegen, of zelfs vergroeid => 8
5a terminal abdominal segment without prolegs => 7
5b terminal abdominal segment with prolegs; they are close together, may even be fused => 8
6a negende achterlijfssegment ventraal met een groep (meestal donker gekleurde) wratjes: Fenusa (subgenus Kaliofenusa)
6b niet zo'n veld => 7
6a 9th abdominal segmment ventrally with a group of small warts, mostly darkly pigmented: Fenusa (subgenus Kaliofenusa)
6b no such group => 7
7a platen op het borststuk zwartbruin: Fenusa
7b platen op het borststuk zwak gechitiniseerd, lichtbruin: Fenella
7a shields on thorax blackish brown: Fenusa
7b shields on thorax less strongly chitinised, pale brown: Fenella
8a buikpoten op achterlijfssegment 2-7 (op Rubus, Geum): Metallus
8b buikpoten op achterlijfssegment 2-8 (niet op deze waardplanten) => 9
8a prolegs on abdominal segments 2-7 (on Rubus, Geum):
8b prolegs on abdominal segments 2-8 (on other plants) => 9
9a poten 3-ledig, plomp; verpopping in een schijfvormige cocon in de mijn: Heterarthrus
9b poten 4-5-ledig; verpopping niet in de mijn => 10
9a feet 3-segmented, squat; pupation in a disc-shaped cocoon within the mine: Heterarthrus
9b feet 4-5 jointed; pupation outside the mine => 10
10a poten 4-ledig: Parna
10b poten 5-ledig, relatief slank => 11
10a feet 4-segmented: Parna
10b feet 5-segmented, rather slender => 11
11a lichaam opzij met op elk segment enkele zwarte vlekjes: Scolioneura
11b lichaam opzij geheel wit: Fenusella
11a body laterally with some black spots on each segment: Scolioneura
11b body laterally all white: Fenusella
03/12/2012